İçeriğe geç
← 1. basamak · Fark et

"Kötüyüm" dediğinde içinde aslında ne var?

İçimizdekini çoğu zaman tek bir kelimeyle geçiştiririz. Duyguya daha net bir ad koymak yardımcı olabilir; ama araştırmalar bunun sanıldığı kadar basit olmadığını da gösteriyor.

1. basamak · Fark et15 Kasım 2026~3 dk okuma

“Nasılsın?” sorusuna çoğu zaman “iyiyim” ya da “kötüyüm” diye cevap veririz. Aynı soruyu kendimize sorduğumuzda da cevap pek değişmez. Oysa o “kötüyüm”ün içinde birbirinden çok farklı şeyler olabilir: kırgınlık, yorgunluk, bir şeyin yolunda gitmeyeceği korkusu ya da birini özlemek.

Bu yazı, o tek kelimenin içine biraz daha yakından bakmakla ilgili.

Duyguya ad koymak ne yapıyor?

Matthew Lieberman ve arkadaşları 2007’de 30 kişiyle bir beyin görüntüleme çalışması yaptı. Katılımcılar ekranda gördükleri yüzlerdeki duyguyu “kızgın” ya da “korkmuş” gibi iki kelimeden birini seçerek adlandırdı. Bu adlandırma, öbür görevlere göre, beynin duygusal tepkilerle ilişkili bölgelerinden biri olan amigdaladaki etkinliği azalttı.

Burada önemli bir ayrıntı var: Katılımcılar kendi duygularını değil, ekrandaki yüzlerin duygusunu adlandırıyordu. Bu yüzden bu çalışma, “kendi duyguna ad koyunca beynin sakinleşir” demek için tek başına yeterli değil.

Birkaç yıl sonra aynı fikir gerçek bir korkuyla sınandı. Kircanski, Lieberman ve Craske, örümcekten çok korkan 88 kişiyi kısa seanslarda canlı bir tarantulayla karşılaştırdı. Gruplardan biri her seferinde hem örümceği hem de kendi duygusunu anlatan bir cümle kurdu: “Bu iğrenç tarantula üstüme atlayacak diye endişeliyim” gibi. Bir hafta sonra yapılan ölçümde bu grubun terlemeyle ölçülen bedensel tepkisi öbür gruplardan daha çok azaldı. Ama ilginç bir şekilde, katılımcıların kendi söylediği korku düzeyi gruplar arasında farklı değildi.

Her zaman işe yarıyor mu?

Bu sorunun cevabı “her zaman değil” gibi görünüyor. Erik Nook ve arkadaşlarının 2021’de yayımlanan iki deneyinde, katılımcılar rahatsız edici görüntülere baktı ve kendi duygularını kendi kelimeleriyle adlandırdı. Adlandırmak olumsuz duyguyu azaltmadı. Dahası, ardından duygularına farklı bir gözle bakmaya ya da onları kabullenmeye çalıştıklarında, önce adlandıranlar daha kötü hissetti. Araştırmacılar, bir duyguya ad koymanın onu bir bakıma “kristalleştirip” değiştirmeyi zorlaştırabileceğini düşünüyor.

Katie Hoemann’ın 2024’te yayımlanan derlemesi de benzer bir tablo çiziyor: Duyguya ad koymanın etkisi, bunun nasıl yapıldığına göre değişiyor. Hazır kelimeler arasından seçmek çoğu zaman hemen biraz rahatlatırken, kendi kelimeni bulmak rahatlamayı geciktirebiliyor ya da duyguyu bir süreliğine yoğunlaştırabiliyor.

Daha çok kelime, daha mı iyi?

İnsanın aklına ilk gelen, ne kadar çok duygu kelimesi kullanırsak o kadar iyi olacağı. Ama 82 kişiyle yapılan bir deney farklı bir şey gösterdi: Duygularını az ve net kelimeyle adlandıranlar, uzun uzun sıralayanlara göre ne hissettiklerini daha açık gördüklerini söyledi ve sorunlarına yönelik daha çok çözüm planı yaptı.

Hoemann da derlemesinde buna yakın bir noktaya değiniyor. Aynı anda üzgün, kızgın ve endişeli olmak mümkün; bu kelimelerin her biri kendi nedenine bağlanabiliyorsa, durumun sağlıklı bir okuması da olabilir. “Fırsatı kaçırdığım için üzgünüm, hak etmeyen biri aldığı için kızgınım, geleceğim için endişeliyim” gibi. Nedenlerinden kopuk sıralanan kelimeler ise daha çok bir karışıklığa işaret edebilir.

Duyguları ayırt edebilmek

Bazı insanların duygularını daha ince ayrıntılarla ayırt edebildiği düşünülüyor. Bu konudaki 17 araştırmayı bir araya getiren bir çalışmada, olumsuz duygularını daha ayrıntılı ayırt edebilen kişilerin, o an rahatlatan ama sonra insanı daha çok yoran baş etme yollarına biraz daha az başvurduğu görüldü. Bu bağ, psikolojik bir tanı almış kişilerde de almamış kişilerde de benzerdi.

Yine de küçük bir bağdı ve bu tür veriler, duyguları ayırt etmenin bu farkı yarattığını tek başına göstermiyor. Duyguları ayırt etme becerisinin nasıl geliştirilebileceği ise henüz az çalışılmış bir soru.

Peki ne yapabilirsin?

Belki bir dahaki “kötüyüm” anında kendine şunu sorabilirsin: Kötü derken ne? Bir ya da iki kelime yeterli olabilir. Her birinin yanına bir “çünkü” eklemek, duygunun nereden geldiğini görmene yardım edebilir.

Bu sihirli bir formül değil. Bazen bir duyguya ad koymak onu hemen hafifletmeyebilir, hatta bir süre daha belirgin hâle getirebilir. Ama içindekinin ne olduğunu bilmek, ondan sonra ne yapacağını seçerken iyi bir başlangıç noktası olabilir.

Kaynaklar ve kanıt düzeyi

Bu yazı 6 kaynağa dayanıyor

Kanıt düzeyi: Sınırlı. Duyguya ad koymanın etkisi deneylerde karışık çıktı; bazı ölçümlerde yatıştırdı, bazılarında hissedilen duyguyu değiştirmedi ya da sonrasını zorlaştırdı. Duyguları ayırt edebilmekle baş etme arasındaki bağ ise tutarlı ama küçük ve ilişkisel; neden-sonuç göstermiyor.

  1. Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H. ve Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01916.x
  2. Kircanski, K., Lieberman, M. D. ve Craske, M. G. (2012). Feelings into words: Contributions of language to exposure therapy. Psychological Science, 23(10), 1086–1091. doi.org/10.1177/0956797612443830
  3. Nook, E. C., Satpute, A. B. ve Ochsner, K. N. (2021). Emotion naming impedes both cognitive reappraisal and mindful acceptance strategies of emotion regulation. Affective Science, 2(2), 187–198. doi.org/10.1007/s42761-021-00036-y
  4. Vine, V., Bernstein, E. E. ve Nolen-Hoeksema, S. (2019). Less is more? Effects of exhaustive vs. minimal emotion labelling on emotion regulation strategy planning. Cognition and Emotion, 33(4), 855–862. doi.org/10.1080/02699931.2018.1486286
  5. Seah, T. H. S. ve Coifman, K. G. (2022). Emotion differentiation and behavioral dysregulation in clinical and nonclinical samples: A meta-analysis. Emotion, 22(7), 1686–1697. doi.org/10.1037/emo0000968
  6. Hoemann, K. (2024). What's in an emotion word? The multiple roles of labeling in emotional functioning and well-being. Psychology of Learning and Motivation, 33–72. doi.org/10.1016/bs.plm.2024.03.001

Bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Sonraki basamak →Pazartesiyi beklemek: Yeni başlangıçlar neden bize iyi gelir?2. basamak · Anla