İçeriğe geç
← 4. basamak · Derinleş

Yarım kalan işler gerçekten akılda mı kalır?

Bluma Zeigarnik 1927'de yarıda kesilen işlerin daha iyi hatırlandığını gördü. Bu bulgu bugün de çok anılıyor; ama yaklaşık yüz yıl sonra yapılan bir derleme tabloyu biraz değiştiriyor.

4. basamak · Derinleş15 Kasım 2026~3 dk okuma

Yarım bıraktığın bir iş, bir türlü cevaplamadığın bir mesaj, ortada kalmış bir konuşma… Bazen bunlar zihninde, bitirdiğin bütün işlerden daha çok yer kaplar. Psikolojide bu his çoğu zaman bir isimle anılır: Zeigarnik etkisi.

Bluma Zeigarnik ne yaptı?

Bluma Zeigarnik’in 1927’de yayımlanan çalışması, Kurt Lewin’in eylem ve duygu psikolojisi üzerine yayımladığı araştırma dizisinin bir parçasıydı. Zeigarnik katılımcılara art arda çok sayıda küçük iş verdi ve bunların bir kısmını yarıda kesti. Ardından katılımcılar hangi işleri hatırladıklarını anlattığında, yarıda kalan işler bitirilenlerden daha sık akla geliyordu.

Bulgu sezgisel olarak çok tanıdıktı. Bitmeyen bir iş zihinde açık kalıyor, bitince kapanıyor gibiydi. Belki de bu yüzden “Zeigarnik etkisi” ders kitaplarına girdi ve gündelik dile yerleşti.

Bir başka araştırmacı, Ovsiankina, buna yakın ama farklı bir şeye baktı: İnsanlar yarıda kesilen bir işe, kimse istemediği hâlde kendiliğinden geri dönüyor muydu? Bu eğilim de onun adıyla anılır oldu.

Yaklaşık yüz yıl sonra

Ghibellini ve Meier, 2025’te yayımlanan derlemelerinde 59 yayını bir araya getirerek bu iki etkiye yeniden baktı. Sonuç, ders kitaplarındaki ünlü cümleden biraz farklıydı. Yarım işlerin bitmiş işlerden genel olarak daha iyi hatırlandığını gösteren bir üstünlük bulamadılar. Zeigarnik’in kendi çalışması dışındaki yayınlarda, hatırlanan işlerin yaklaşık yarısı yarım, yarısı bitmiş işlerdi.

Buna karşılık yarım kalan bir işe geri dönme eğilimi daha tutarlıydı. Fırsat bulan katılımcılar, yarıda kesilen işlere yaklaşık yüzde 67 oranında geri döndü; rastlantıyla beklenecek oran ise yüzde 50’ydi.

Yazarlar, Zeigarnik’in döneminde daha yaygın olan bazı koşulların bu etkiyi o zaman daha görünür kılmış olabileceğini düşünüyor: deneyi yürüten kişinin otoritesi, işlerin yapılma biçimi ve katılımcının işe ne kadar kaptırdığı gibi. Ayrıca özgün çalışmada kullanılan ölçünün etkiyi olduğundan büyük gösterdiğini belirtiyorlar.

Yani yarım işler her zaman daha iyi hatırlanmıyor olabilir. Ama zihin onlara geri dönmeye, onları bir şekilde kapatmaya meyilli görünüyor.

Cuma akşamından kalan işler

Bu eğilim gündelik hayatta da karşılığını buluyor olabilir. Syrek ve arkadaşları 59 çalışanı 12 hafta boyunca izledi ve cuma günleriyle pazartesi günlerine ait 357 ölçümü eşleştirdi. Cuma günü daha çok yarım iş bırakan çalışanlar, hafta sonu işle ilgili daha çok kaygılı evirip çevirme yaşadı; bu da hafta sonu uykularının bozulmasıyla ilişkiliydi. Sorunu nasıl çözeceğini düşünmek ise uykuyu bozan bir yol gibi görünmedi.

Bu bir günlük çalışmasıydı; yani yarım işlerin uykuyu bozduğunu kesin olarak göstermiyor, iki şeyin birlikte görüldüğünü gösteriyor.

Bir plan zihni rahatlatabilir mi?

Masicampo ve Baumeister 2011’de bu soruyu bir dizi laboratuvar deneyiyle sınadı. Yarım bırakılan hedefler, katılımcıların ilgisiz bir okuma görevi sırasında araya giren düşüncelere yol açtı ve başka bir görevdeki performanslarını düşürdü. Ama katılımcılar o hedef için belirli bir plan yazdığında bu etkiler ortadan kalktı. Planını gerçekten uygulayanlar, araya giren düşünceleri de yaşamayanlardı.

Daha yakın tarihli bir saha deneyinde, 208 çalışandan bir kısmına haftanın başında kısa bir planlama yapmaları istendi. Bu çalışanlarda haftalık yarım iş sayısı ve iş üzerine evirip çevirme azaldı.

Belki Zeigarnik’in sorusunun bugünkü cevabı şöyle bir şeydir: Yarım işler zihinde her zaman daha canlı kalmıyor olabilir, ama zihin onları kapatmak istiyor. Her işi hemen bitirmek mümkün değil. Ona bir “devam” zamanı vermek ise zihnin onu biraz bırakmasına yardım edebilir.

Böyle bir planın nasıl kurulabileceğine dair daha fazlası için Eğer şu olursa, şunu yapacağım yazısına bakabilirsin.

Kaynaklar ve kanıt düzeyi

Bu yazı 4 kaynağa dayanıyor

Kanıt düzeyi: Orta. Yarım işlerin daha iyi hatırlandığı bulgusu genel olarak tekrarlanamadı; yarım işe geri dönme eğilimi ise daha tutarlı görünüyor. Plan yapmanın yarım işlerin zihni meşgul etmesini azaltabileceğine dair bulgular birkaç laboratuvar deneyine ve sınırlı sayıda iş yeri çalışmasına dayanıyor.

  1. Ghibellini, R. ve Meier, B. (2025). Interruption, recall and resumption: A meta-analysis of the Zeigarnik and Ovsiankina effects. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 962. doi.org/10.1057/s41599-025-05000-w
  2. Masicampo, E. J. ve Baumeister, R. F. (2011). Consider it done! Plan making can eliminate the cognitive effects of unfulfilled goals. Journal of Personality and Social Psychology, 101(4), 667–683. doi.org/10.1037/a0024192
  3. Syrek, C. J., Weigelt, O., Peifer, C. ve Antoni, C. H. (2017). Zeigarnik's sleepless nights: How unfinished tasks at the end of the week impair employee sleep on the weekend through rumination. Journal of Occupational Health Psychology, 22(2), 225–238. doi.org/10.1037/ocp0000031
  4. Uhlig, L., Baumgartner, V., Prem, R., Siestrup, K., Korunka, C. ve Kubicek, B. (2023). A field experiment on the effects of weekly planning behaviour on work engagement, unfinished tasks, rumination, and cognitive flexibility. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 96(3), 575–598. doi.org/10.1111/joop.12430

Bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Merdivenin başına dön →"Kötüyüm" dediğinde içinde aslında ne var?1. basamak · Fark et